تبلیغات 
هنرمنبت كاری
مقدمه
كلمه ی منبت به معنی كنده كاری روی چوب می باشد و منبت كار كسی است كه روی چوب عمل كنده كاری را انجام می دهد. این فن ، سابقه ای بسیار طولانی دارد؛ تا حدی كه آغاز تاریخ منبت را می توان به زمانی نسبت داد كه انسان برای اولین بار با ابزارهای تیز و برّنده آشنا و چوب را تراش داده است .
منبت كاری در ایران پیشینه ای بسیار طولانی دارد و یادگاری از دوران گذشته می باشد كه برای رسیدن به مراحل فعلی راهـی بس طولانی را پیموده است و شـاید بتوان گفت كه تاریخ منبت كـاری در ایران به زمانی می رسد كه ایرانیان با مصارف گوناگون چوب آشنا شدند ؛ و با این توضیح در واقع نمی توان تاریخ منبت كاری را جدا از تاریخ استفاده چوب دانست.
باستان شناسان و مورخان تاریخ ، استفاده از چوب برای ساخت خانه ها را در ایران مربوط به 4200 سال پیش از میلاد مسیح دانسته اند كه مقارن با عصر حجر و دورانی كه بومی ها قبل از مهاجرت آریایی ها در ایرن زندگی می كردند، می دانند.
قطعات چوبی در یكی از مقبره های شهرستان فسا، در استان فارس، به دست آمده كه مربوط به 5000 سال قبل بوده و نشان دهنده ی این است كه ایرانیان باستان از چوب برای ساخت ابزارهای مختلف استفاده می كرده اند.
استفاده از چوب در زمانهای مختلف در ایران مرسوم بوده و در كشاورزی ، خانه سازی و همچنین ساخت آلات و ابراز استفاده می شده است. از ظهور سلجوقیان تدریجاً استفاده از چوب شكل عوض كرده و كنده كاری روی چوب مرسوم شده كه متأسفانه نمونه های چندانی از هنر صنعت چوب ِ در این دوره در دست نیست؛ ولی با توجه به دو قطعه از یك منبر ساخته ی قرن 12 میلادی كه مربوط به اواخر دوره ی سلجوقیان است و هم اینك در موزه نگهداری می شود ، درمی یابیم كه تزئین چوب با گل و بوته های برجسته و فرو رفته (شبیه به منبت امروزی) رواج داشته است. آثار صنعت منبت كاری در دوره ی چنگیز و تیمور نسبتاً بیشتر است و نقوش ایرانی و طرح های چینی فراوانی به چشم می خورد، از آثار این دوره می توان منبر مسجد نائین به تاریخ سال 711 هجری قمری و مرقد حضرت عبدالعظیم در شهرری را نام برد كه با اشكال هندسی و برگ های مدور تزئین شده است .
در عصر تیموریان شیوه ی منبت كاران دوره ی مغول ها ادامه یافت و از نمونه های خوب این دوره " دو لنگه ی در " متعلق به نیمه های دوم قرن پانزدهم میلادی (قرن 9 هجری قمری) است كه در موزه متروپولیتن نگاهداری می شود. رُویه ی این دولنگه در، به قطعات مربع تقسیم و داخل هر كدام نیز تقسیمات دیگری شده و تزئینات آن عبارت است از اشكال هندسی و برگهای ظریفی كه معمولاً تذهیب كاران دوره تیموری از آنها استفاده می كردند. در دوره ی زندیه و قاجار، منبت كاری رو به انحطاط رفت و ساختن درهای منبت و قطعات بزرگ ، جای خود را به قطعات كوچكتر مانند رحل قرآن و قاب آئینه داد.
به طور كلی آثار معتبری از گذشتگان در دست نیست و علت آن امر را می توان عمر كوتاه چوب كه به مرور از بین می رود و همچنین عدم نگهداری درست وسایل چوبی به دلیل نبود مواد و وسایل حفاظتی (مانند لاكها و رنگهایی كه امروزه استفاده می شود) دانست. ولی با این حال ، آثار نسبتاً قدیمی از منبت كاری در كشور ما به جای مانده كه بیشتر بر روی در مقبره ها، منابر و در مساجد انجام شده و دلیل سالم ماندن آن نیز به خاطر احترام مذهبی مردم به این اماكن می باشد كه قدمت بعضی از آنها به 1000 سال هم می رسد.
در حال حاضر منبت كاری در گوشه و كنار ایران رواج دارد و می توان گفت كه در شهرهای تهران، اصفهان، شیراز، آباده، شاهرود و ... نسبتاً منبت كاری بیشتر انجام می شود. طرح های اصیل ایرانی شامل اسلیمی ها، ختایی، گل و بوته، گل و مرغ و ... می باشد كه تدریجاً انواع طرح های خارجی مانند گوشواره ای، فرشته ای و ... جای آن ها را می گیرند.
باستان شناسان و مورخان ، تاریخ استفاده از چوب برای ساخت خانه ها در ایران را مربوط به 4200 سال پیش از میلاد مسیح دانسته اند كه مقارن با عصر حجر است یعنی زمانی كه بومی ها قبل از مهاجرت آریایی ها در ایران زندگی می كردند .
.
مواد اولیه در منبت كاری
.قسمت های مهم یك درخت
.مقاطع سه گانه چوب
.چوب های فشاری و كششی
.رطوبت چوب
چوب:مهمترین ماده اولیه در منبت كاری چوب است. انتخاب چوب در منبت كاری یكی از مراحل مهم منبت كاری می باشد.بایدسعی شود چوبی كه برای منبت كاری انتخاب می شود بدون گره و باختگی باشد.
درخت: چوب، حاصل درخت است و درخت مواد غذایی خود را از زمین و هوا گرفته و رشد می كند. درخت از طریق ریشه ، مواد غذایی را از زمین می گیرد و به سایر قسمت های خود هدایت می كند. این كار به وسیله ی لوله های باریك مویی و با نیروی مویی انجام می شود. نیروی مویی یا كاپیلارتیه باعث به جریان افتادن آب آزاد از طریق حفره های سلولی و روزنه های ریز دیوارهی سلول می گردد.
درخت ، گاز كربنیك هوا را همراه با مواد غذایی كه از زمین گرفته، تحت تأثیر نور خورشید به مواد سازنده ی چوب تبدیل می كند، كه مهمترین این مواد عبارتند از :مواد قندی، سفیده ای، سلولز صمغ، قلیایی ، دباغی و مواد رنگی.
قسمت های مختلف یك درخت
1- پوست درخت:
پوست درخت به دو لایه تقسیم می شود : پوست بیرونی یا "لایه ی مرده" كار آن حفاظت از تنه درخت است و ضخامت آن بستگی به گونه و سن درخت دارد. این قسمت از سلول ها و بافت های مرده شما تشكیل می شود .لایه زنده یا پوست درونی كه از بافت های زنده، نرم و مرطوب تشكیل شده است و مواد غذایی تهیه شده را به نقاط مختلف درخت هدایت می كند.
2- پوسته چوبساز یا كامبیوم (لایه زاینده): زایش و تقسیم سلول ها در این قسمت انجام می شود و سلولهای تشكیل دهنده چوب را تشكیل می دهند. قسمتی از سلول ها به صورت چوب درآمده و در داخل درخت قرار می گیرند و قسمت دیگر از طرف خارج پوست آن را شامل می شوند.
3- چوب:كه قسمت اعظم تنهی درخت را تشكیل می دهد، خود به دو قسمت تقسیم می شود:چوب برون، كه به آن « چوب جوان » نیز می گویند، قسمت فعال چوب بوده و معمولاً رنگ آن روشن است و شیرابه را از ریشه به برگها انتقال می دهد.
چوب درون، یا «چوب پیر» كه قسمت میانی تنه درخت است. سلول های این قسمت غیر فعال بوده و رنگ تیره دارند و كار آن ها ذخیره ی مواد استخراجی و استحكام بخشیدن به تنه درخت است.
4- اشعهی مركزی یا پره های چوبی:نوارهایی هستند كه از یك یا چند ردیف سلول های شعاعی تشكیل شده اند كه از پوست تا مركز درخت و عمود بر دوایر سالانه امتداد دارند و كار آنها انتقال و ذخیره مواد غذایی است و خاصیت آن این است كه بین حلقه های سالیانه اتصال ایجاد كرده و درخت را محكم می كند.
5- چوب بهاره و چوب تابستانه: چوب بهاره یا آغازی چوبی است به رنگ روشن، كه در آغاز فصل رویش تشكیل می شود و معمولاً حاوی سلول هایی درشت با دیواره سلولی نازك است.
چوب تابستانه، چوبی است كه در پایان دوره ی رویش به وجود می آید؛ به دلیل كم بودن جریان آب، سلول هایی با حفره های سلولی تنگ تر و به هم چسبیده می باشند و غشای سلولی ضخیم تر دارند و رنگ آن تیره تر از چوب بهاره است. چوب بهاره و تابستانه در یك دوره رویش تولید می شود و یك دایره را تشكیل می دهد كه به آن دایره حلقه رویش سالیانه می گویند.
پهن برگان: درختان پهن برگ، برگ هایی درشت و پهن دارند و در فصل پاییز برگ آنها می ریزد مانند گونه های چنار، راش ، توسكا و ... پهن برگان معمولا دارای چوبی محكم تر و ریزبافت هستند.
سوزنی برگان: درختانی كه برگ های سوزنی شكل دارند و معمولاً در چهار فصل سال دارای برگ های سبز هستند.
عمل رویش در درختان پهن برگ فقط زمانی كه درخت برگ دارد انجام می شود؛ عمل رویش در بهار با شدت و در فصل پاییز به كندی انجام می شود و سپس در زمستان قطع می شود و مجدداً در بهار سال بعد آغاز می شود. عمل رویش در درختان سوزنی برگ در بهار و تابستان است و با رسیدن فصل سرما رویش آن به آرامی انجام می شود.
مقاطع سه گانه چوب
چوب را می توان از سه مقطع یا برش مطالعه نمود:
1-برش عرضی:كه سطح برش عمود بر جهت طول ساقه درخت است.
2-برش شعاعی: كه سطح برش موازی جهت پره های چوبی است .
3-برش مماسی: كه سطح برش شعاعی و پرده های چوبی است.
چوب های فشاری و كششی
معمولا در قسمت های خمیده تنه و شاخه های درخت، چوبی تشكیل می شود كه خصوصیات آن با چوب طبیعی كاملاً فرق دارد. این گونه چوب ها در سوزنی برگان به چوب فشاری و در پهن برگان به چوب كششی معروف است.
چوب فشاری كه در قسمت زیرین تنه خمیده شاخه های درختان سوزنی برگ به وجود می آید، معمولاً دارای دوایر رویش سالیانه عریض تر از دوایر رویش سالیانه چوب های طبیعی است و به علت عدم وجود اختلاف زیاد بین چوب درون و چوب برون تعیین سن آن با شمارش دوایر رویش سالیانه مشكل است.
چوب كششی در قسمت فوقانی تنه خمیده و شاخه های درختان پهن برگ تشكیل می شود و از خصوصیات بارز آن این است كه هنگام بریده شدن به ویژه در چوب های تر، چوب به شكل كُركدار در می آید كه اره كشی روی آن بسیار دشوار است.
رطوبت چوب
تعریف رطوبت چوب:مقدار آبی كه در واحد وزن چوب موجود است را رطوبت چوب می نامند و معمولا نسبت به وزن خشك چوب سنجیده می شود.
رطوبت چوب را به درصد می سنجند. بنابر تعریف فوق برای محاسبه مقدار درصد رطوبت چوب نسبت به وزن خشك از فرمول زیر استفاده می شود:
وزن خشك چوب در مخرج كسر، وزن خشكِ نمونه است نه وزنِ كل نمونه، به همین جهت میزان رطوبتی كه به دست می آید می تواند بیش از صد درصد باشد.
چوب ماده ای است كه آبدوست و به رطوبت در حالت های مایع و بخار كاملاً حساس است، یعنی اگر قطعه چوب خشكی در محیط مرطوب قرار گیرد رطوبت را جذب می كند و بر عكس .
مثال : مقدار 350 گرم پوشال از چوب خیس برمی داریم. پس از خشك كردن وزن آن به 220 گرم كاهش می یابد. رطوبت چوب چه مقدار است؟
پاسخ: 60%
چوب یكی از عوامل مهم مورد نیاز برای رشد و فعالیت عوامل بیولوژیكی مخرب چوب (حشرات و قارچ ها) است و رشد و فعالیت حشرات و قارچ ها باعث كاهش دوام و كیفیت چوب می گردد. رطوبت در رنگ پذیری، چسب خوری و حتی اره كشی چوب تاثیر می گذارد. (امروز رطوبت سنج های دیجیتالی كامپیوتری به بازار عرضه شده كه با تماس دادن به چوب مقدار رطوبت را نشان می دهد.)
1-آب آزاد موجود در چوب: آبی كه به صورت مایع در حفره های سلول های چوب وجود دارد و توسط نیروی كاپیلاریته نگهداری می شود (نیروی كاپیلاریته یا نیروی مویی نیرویی است كه در لوله های كم قطر باعث بالا آمدن آب می شود). این آب در مراحل اولیه خشك كردن چوب از آن خارج می شود.
2-آب آغشتگی: این آب در داخل دیواره سلول های چوبی است و به كمك نیروهای جذب سطحی به حالت چسبیده به مولكول های زنجیره سلول قرار دارد. جدا سازی این آب از چوب به انرژی بیشتری (نسبت به آب آزاد) احتیاج دارد. پس چوب ابتدا آب آزاد و بعد آب آغشتگی را از دست می دهد.
3-آب نهادی:آبی كه در ساختمان مولكولی غشاء سلولی وجود دارد و جدا كردن آن از چوب مشكل است و باید چوب تجزیه شود. این مقدار آب در اندازه گیری مقدار رطوبت چوب تاثیری ندارد. چوب های تازه قطع شده را كه دارای آب آزاد و آب آغشتگی در چوب هستند،«چوب تَر» یا «چوب سبز» نامیده می شوند.
اگر چوب طوری خشك شود كه فقط آب آزاد از چوب خارج شود و آب آغشتگی در چوب باقی بماند، در این حالت چوب در «حد نقطه اشباع الیاف» است. مقدار رطوبت چوب در این نقطه حدود 30% است ولی مقدار واقعی بین 20% تا 30% متغیر است كه به گونه چوب بستگی دارد.
منبع:http://www.tebyan.net
مقاله ای دیگر
منبت کاری در ایران
|
یکی از ظرایف صنایع دستی ایران که چنان دیگر انواع این صنعت پر پیشینه تلفیق بلیغی ازهنر و حوصله محسوب می شود دست اندر کاران آن از مواد اولیه ی ارزان و فراوان محصولاتی گران بها با ارزشهای مصرفی و هنری فوق العاده بالا به وجود میآورند صنعت منبت کاری است که از گذشته هایی دور در ایران رواج داشته و علی رغم بی دوامی چوب در برابر عوامل جوی، در کاخها، صندوقچه ها ی روی مقابر، منابر مساجد و... که از روزگاران قدیم به جا مانده دلیل خوبی بر گستردگی این هنر و رونق در رواجش در ایران میباشد.
منبت کاری هنری است مشتمل بر حکاکی و کنده کاری بر روی چوب بر اساس نقشه ی دقیق. این تعریف اصولی منبت کاری است که در وحله اول هیچ خاطره ا ی را زنده نمی کند و غیر از یک تعریف معمولی کتابت شده هیچ چیز دیگری را به ذهن متبادر نمی نماید در حالی که چوب های منبت کاری شده هر کدام نمونه خوبی از احساس، ادراک و اندیشه ی پدید آوردند گانش میباشد. تاریخچه منبت کاری همانند بقیه ی هنرها و صنایعی که بنیانگذار آن مردم عادی بودهاند ودرمیان جوامع پراکنده ی بشری متولد شده و رشد کرده چندان روشن نیست و به درستی نمی توان گفت این هنرصنعت از چه زمانی ابداع شده و رواج یافته. اما آنچه مسلم است چوب به عنوان فراوان ترین ماده ی اولیه ی موجود در طبیعت جزو نخستین موادی است که توجه بشر را به خود جلب کرده و برای ساخت و پرداخت انواع وسایل مصرفی و هنری مورد استفاده قرار گرفته. بنا به اسناد و مدارک موجود منبت کاری در ایران متکی به سابقه ای بیش از هزار و پانصد سال است و حتی عده ای از محققان به صراحت اظهار نظر نمودهاند که قبل از ظهور ساسانیان نیز منبت کاری در ایران رواج داشته، ولی هیچ بازمانده تاریخی که این ادعا را اثبات کند در دست نیست. قدیمی ترین اثر منبت موجود که تاریخ نیمه ی اول قرن سوم هجری قمری را دارد یک لنگه در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز است که در دوره ی عمر و بن لیث صفاری ساخته شده و دارای زیر سازی از چوب تبریزی میباشد و روی آن با خلال هایی از چوب گردو و نقوش پر ضلعی بسیار زیبایی زینت شده و بعد از آن باید یک سر در منبت کاری شده از چوب کاج را مورد اشاره قرار داد که ساخت قرن چهارم هجری قمری است و روی آن با ظرافت کامل خطوط کوفی با قطری حدود سه سانتی متر کنده کاری شده است. بعد از ظهور اسلام و با توجه به شیوع روحیه ی ساخت مراکز و مساجد اسلامی، هنرمندان ایرانی جزو اولین کسانی بودند که تمامی توان و استعداد خویش را صرف تزیین مساجد کردند و به موازات هنر نمایی معماران، کاشی کاران سنگ تراشان، گچبرها و... منبت کاران نیز جذب فعالیت در این زمینه شدند و آثاری به وجود آوردند که متاسفانه امروزه نمونههای زیادی از آنها در دست نیست ولی به اتکای همان باقی مانده های ناچیز می توان گفت آن چه برای تزیین مساجد و به شکل منبر، رحل قرآن و در و پنجره ساخته شده نمونه ی بسیار ارزنده یی از ذوق و هنر ایرانیان است. در دوره ی صفویه، با توجه به اینکه ساخت ابنیه ی مذهبی و نیز کاخ های سلطنتی در ایرانافزایش چشمگیر و محسوسی یافت عده ی زیادی از هنرمندان به اصفهان که مرکز کشور بود و اکثر ابنیه ی مورد اشاره در آن احداث میشد روی آوردند و تجمع این هنرمندان در یک نقطه که تبادل تجربیات از اولین برآیندهای آن بود باعث شد تا آثاری ماندنی و اعجاب انگیز به وجود آید. به دنبال حمله ی افغانها به ایران و پس از آن درگیری های سیاسی که عرصه را بر هر نوع فعالیت سازنده ا ی محدود میگردد هنرمندان و صنعتگران منبت کار تدریجا پراکنده و جذب مشاغلی غیر تخصصی شدند و آن عده ای هم که هنوز به کار اشتغال داشتند و با سماجت میکوشیدند تا جلوی مرگ این هنر صنعت ارزنده را بگیرند مجال چندانی برای فعالیت در رشته ی هنری و صنعتی خود نداشتند. درآن زمان، آباده (از توابع استان فارس) تنها مرکز تجمع منبت کاران کشور به حساب میآمد و جزآن ، در هیچ جای دیگر از کشور پهناورمان نشانی از منبت کاران و منبت کاری دیده نمی شد. بعد از سقوط سلسله ی قاجاریه، مردم که از واگذاری بدون قید و شرط کشور توسط حکومت گران به بیگانگان به تنگ آمده و جستجو گر راهی برای بازگشت به ارزشهای فرهنگی و صنعتی خویش بودند، علی رغم حکومت کودتا که سعی در حفظ روابط و ضوابط پیشین داشت بسیاری از معیارها را در هم ریختند و بدیهی است که در چنین شرایطی هنرمندان و صنعتگران و اهل حرفه نیز نقشی بزرگ داشتند. در همین رابطه استاد احمد صنیعی و استاد علی مختاری که جزو معدود باقی ماندگان استادان منبت کار بودند به تهران آمده و ضمن جدی گرفتن حرفه ی منبت کاری به تربیت شاگردانی جهت احیا و حفظ هنر و صنعت آبا واجداد یشان پرداختند . تاسیس سازمان صنایع دستی ایران به عنوان حافظ و نگاهبان صنایع سنتی و بومی وسیله ی دیگری بود که باعث شد تا عده یی در زیر چتر حمایت آن گرد آمده و مانع مرگ منبت کاری در ایران شوند. هم اینک شهر آباده در استان فارس و شهر گلپایگان در استان اصفهان مرکز اصلی منبتکاری محسوب می شود و جز این در شهر بوشهر نیز عده ا ی به منبت کاری اشتغال دارند و در دیگر نقاط کشور هم به طور پراکنده منبت کاری رایج است. منبت کاران ایرانی با بهره گیری از انواع چوب که به راحتی و با قیمت ارزان از داخل کشورقابل تهیه است و به کمک ابزار کاری بسیار ساده و ابتدایی که از چند قلم و اسکنه ی فلزی تجاوز نمی کند با صبر و حوصله ا ی در خور ستایش، ذهنیات خود را درآثاری که اکثرا" از ارزشهای اصیل اسلامی و ایرانی بر خوردار است و به شکل خطوط کوفی و نقوش اسلیمی، ختایی و گل و مرغ و... متجلی می شود به منصه ی ظهور می رسانند و علاوه به درهای مسجد و زیارتگاه ها، صندوقهای روی مقابر و ساخت انواع رحل و منبر در اندازههای مختلف که نمونه ی آنها را در اکثر مساجد و زیارتگاه های کشور می توان دید به تهیه و تولید وسایل مصرفی نیز اشتغال دارند و محصولاتی نظیر قاب عکس، قاب آیینه جعبه ی قاشق و چنگال، سرویسهای رومیزی اداری، انواع ظروف و... تولید میکنند که خریداران و مصرف کنندگان زیادی دارد. .
مقاله ای دیگر
.
فرهنگ ها و كتب لغت معنای منبت را نقش برجسته و كنده كاری روی چوب تعریف می كنند. نقاشان و معماران نیز نقشی را كه اندكی از زمینه خود بلندتر باشد منبّت می گویند. با توجه به شواهد تاریخی و پژوهش های محققین، سابقه منبّت كاری در ایران به قبل از دوران هخامنشیان می رسد. پس از آن در عصر هخامنشیان و ساسانیان نیز این هنر جایگاه مهمی داشته است. با ظهور اسلام و گسترش این دین در ایران هنرمندان منبّت كار همچون سایر هنروران سعی و كوشش خود را به تزئین و زیباسازی اماكن مقدس و مذهبی معطوف كردند. از این زمان نیز منبّت كاران از نقوش موجودات زنده در آثار خود استفاده كردند. با فرا رسیدن روزگار صفویه منبّت نیز مانند سایر هنرهای دستی روی به شكوفائی نهاد. اگر چه منبّت كاری در روزگار صفویه در اصفهان رونق گرفت اما در عصر قاجار پیشرفت بیشتری كرد زیرا در این دوره است كه مبل و صندلی به خانه ها راه می یابد. به نوشته مولف كتاب "گنج پنهان" از دوران قاجار مبل هائی برجای مانده كه به شیوه ایرانی كنده كاری شده اند و آنها را مبل سبك قاجار می نامند. در حال حاضر با ساخته شدن خانه های جدید و نفوذ تمدن غرب منبّت با چاقو انجام نمی شود بلكه ابزارهائی كه مورد استفاده منبت كاران قرار می گیرد بیشتر خارجی هستند. با آنكه امروز منبّت اصفهان به صورت اصیل و اولیه ساخته نمی شود اما هنرمندان اصفهانی كماكان با طرحهای بسیار زیبایشان آثار بسیار جالبی بر روی چوب بوجود می آورند. از اساتید معروف این رشته می توان استاد عبدالله باقری، استاد یعقوب جابری، استاد ابراهیم دالوند و استاد كمال مسائلی را نام برد. مهمترین استادانی كه برای اولین بار در اصفهان با منبّت جدید یا فرنگی اقدام به ساخت مبل های استیل و سایر اشیاء كردند: استاد احد صنیعی، موسی آقایان، اكبریان، قلمزن و ... می باشند. منبع:http://www.isfahan.ir . مقاله ای دیگر منبت چوب : تاریخچه- شاید بتوان تاریخ شروع منبت كاری، به معنای كنده كاری، روی چوب را زمانی دانست كه انسان نخستین بار با ابزاری برنده چوب را تراشیده است. ولی مدارك معتبری از پیشینیان این هنر در دست نداریم زیرا عمر چوب كوتاه است و به مرور زمان از بین می رود اما در كشور ما آثاری از منبت كاری های نسبتا" قدیمی بر روی درب مقابر ائمه اطهار ( ع ) و امام زاده ها و منبرها شده به جای مانده است كه حدود 900 تا 1000 سال قدمت دارند. اكنون قدیمی ترین درب چوب منبت كاری شده در موزه اكبر آباد هندوستان نگهداری می شود كه متعلق به كاخ سلطان محمود در غزنوی بوده است. در ایران نیز چند درب چوبی متعلق به قرون چهارم و پنجم هجر موجود است. كنده كاری این درب ها به صورت شاخ و برگ و كتیبه های مختلف، با آیه های قرآنی است. ( در اصفهان و قزوین) یكی از زیباترین آثار منبت كاری ایران، رحلی است كه در موزه متر و پولیتن نیویورك نگهداری می شود كه علاوه بر تزئینات شاخ و برگ به سبك ساسانی، نام 12 تن از ائمه معصومین ( ع) بر روی آن می شود. در عصر حاضر نیز هنر صنعت منبت در گوشه و كنار ایران و استان همدان رواج دارد. در استان همدان، برای منبت كاری معمولا" از چوب های آبنوس، شمشاد و گردو استفاده می كنند. ولی چوب های گردو و آبنوس، چون محكمتر و چرب تر هستند، دوام بیشتری دارند. ولی در ایران و خصوصا" استان همدان به خاطر فراوانی چوب گردو، اكثرا" از این نوع چوب استفاده می كنند . ] منبع:http://www.tebyan-hamedan.ir . مقاله ای دیگر منبت کاری ؛ بیان احساس آزاد منبت کاری، هنری است که از مواد اولیه ارزان، آثاری گرانبها تولید میشود. به گزارش ایسنا، منبت کاری هنری است که هر نمونه خوبی از آن بیانگر احساس و اندیشهی پدیدآورش است. یکی از ظرایف صنایع دستی ایران که چونان دیگر انواع این صنعت پر پیشینه، تلفیق بلیغی از هنر و حوصله محسوب میشود و دست اندرکاران آن از مواد اولیه ارزان محصولاتی گرانبها با ارزشهای مصرفی و هنری فوقالعاده بالا به وجود میآورند، منبت کاری است که از گذشته های دور در ایران رواج داشته و علی رغم کم دوام بودن چوب در برابر عوامل جوی، درب کاخها، صندوقچههای روی مقابر، منابر مساجد و ... که از روزگاران قدیم به جا مانده است، دلیل خوبی بر گستردگی این هنر و رونق و رواجش در ادوار مختلف در کشورمان است. منبت کاری، هنری است مشتمل بر حکاکی و کنده کاری بر روی چوب براساس نقشهای دقیق؛ این تعریف اصولی منبت کاری است که در مرحله نخست هیچ خاطرهای را زنده نمیکند، در حالی که چوبهای منبت کاری شده، هر کدام نمونه خوبی از احساس و اندیشه پدید آورندگان آن است. بنا به اسناد و مدارک، منبت کاری در ایران متکی به سابقهای بیش از 150 سال است و حتی عدهای از محققان به صراحت اظهار نموده اند که قبل از دوره ساسانیان نیز منبت کاری در ایران رواج داشته و دکتر عیسی بهنام درکتاب «صنایع دستی ایران» آغاز منبت کاری را در کشورمان از ابتدای شروع تاریخ می داند، ولی به خاطر عدم مقاومت چوب در برابر رطوبت و عوامل جدی آثاری از دوره های پیش از اسلام به دست نیامده است. قدیمیترین اثر منبت موجود که تاریخ نیمهی اول قرن سوم هجری قمری را دارد، یک لنگه در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز است که در دوره عمروبن لیث صفاری ساخته شده و دارای زیر سازی از چوب تبریزی است. نمونه بعدی یک سر در منبت کاری شده از چوب کاج است که مربوط به قرن چهارم هجری است و روی آن با ظرافت کامل، خطوطی کوفی کنده کاری شده است. بعد از ظهور اسلام هنر منبت کاری برای تزئین رحل قرآن، درب و پنجره و منابر مساجد و اماکن متبرکه به کار گرفته شد که نمونههای متعددی از آن هم اکنون زینت بخش موزهها و سایر مراکز هنری ایران و کشورهای جهان است. در حال حاضر مهمترین مراکز منبت کاری، شهرهای آباده و گلپایگان است، ضمن آنکه در شهرهای رشت و ارومیه و تهران نیز تا حدودی رواج دارد. همچنین لازم به توضیح است که در شهر گلپایگان نوع خاصی از منبت کاری که به «منبت برجسته» مشهور است، توسط استاد محمود نیکنامی انجام گیرد. مواد اولیه مورد استفاده منبت کاران شامل برخی از انواع چوب نظیر گردو، گلابی، فوفل ونارنج و مواد اولیه مانند لاک الکل، سریشم سرد، روغن بزرک و لاکهای سلولزی است و ابزار کار را نیز انواع اره، سوهان، چکش، رنده، پرگار، گونیا و مفار تشکیل میدهد ضمن آن که فرآوردههای تولیدی هم شامل انواع قاب عکس،قاب آئینه، جعبه قاشق و چنگال،انواع ظروف، جعبههای قرآن و ... است. |
ادامه مطلب