ایران مهد هنرهای صناعی و سنتی و یکی از متنوع ترین سرزمین های جهان در این حوزه است . دست بافته های سنتی ، آثار فلزی ، آثار سفالی ، آثارچوبی ، آثار کاغذی ، جلد و صحافی و ....
در این میان آثار چوبی با انواع تراش چوب ؛ همچون منبت و خراطی ، برش چوب ؛ مانند معرق و خاتم و مشبک ، و اتصال فاق و زبانه همچون ارسی سازی و گره چینی و .... از تنوع وِیژه ای برخوردار است .
در فرهنگ دهخدا ، هنر خاتم کاری نشاندن پاره های استخوان با نقش و رنگار در چوب تعریف شده است. در مورد هنر خاتم سازی چنین نوشته شده است: از صنایعی است که به خاورمیانه نسبت داده می شود . تزئین اسباب و اثاثیه ،صندوق، جعبه و سایر اشیایی که با طرح های هندسی ، مرکب از قطعات کوچک چوب ، عاج ، استخوان یا صدف تزئین یافته است .
این صنعت از زمانهای بسیار دور در مشرق زمین مرسوم بوده و یونانیها و رومیها نیز آن را اقتباس کرده اند .
در فرهنگ مصور اصطلاحات هنر ایران نیز خاتم این گونه تعریف شده است : هنر آراستن سطح اشیا به صورتی شبیه موزائیک ، با مثلث های کوچک و طرح های گوناگون که همواره به صورت اشکال منظم هندسی بوده و این اشکال را با قرار دادن مثلث ها ریزتر و ظریف تر باشد،خاتم مرغوب تر است .
این هنر در عهد استیلای مغول بر اسیران ، از کشور چین به ایران آمد و خاتم سازان ایرانی به مرور زمام ، با اعمال تغییر شکل هندسی آن از مقطع به مثلث ، تحول زیادی در آن ایجاد کردند .
قبل از حمله مغول ، نوعی خاتم در ایران رایج بود که از نمونه های آن خاتم منبر مسجد جامع عتیق شیراز باقی مانده و نشانه ای از اوج هنر خاتم در ایران سده های پیشین است .
در دوره صفویه این هنر در اصفهان مورد توجه قرار گرفت و پیشرفت زیادی کرد . از شاهکارهای خاتم ، در این دوره می توان صندوق مرقد امام موسی کاظم (ع) صندوق مرقد امام حسن عسگری (ع) و ضریح حضرت سید علاء الدین حسین در شیراز ، و خاتم بقعه شاه نعمت اله ولی در ماهان کرمان که از کهن ترین آثار است ،نام برد .
در دوره زندیه این هنر در شیراز رونق بسیار یافت و هنرمندان شیرازی آثار با ارزشی چون صندوق مقبره حضرت زینب (س) را به وجود آورده اند. شیراز در دوره های بعدی

نیز موطن و زادگاه بسیاری از هنرمندان شاخص هنرهای سنتی بود .

اما اینکه این هنر اصیل ایرانی چگونه مرزهای جغرافیایی را درنوردیده و از فرسنگ ها فرسنگ آن سو تر به این دیار راه یافته ، به همت هنرمندانی است که هم اکنون به ترویج و نمایش هنر ایرانی پرداخته اند.
یکی از این هنرمندان آقای "محمد هاشم گلریز خاتمی" است که از حدود 2 سال پیش به تورنتو آمده و این میراث ارزشمند پدری و آباء و اجدادی خویش را نیز با خود به ارمغان آورده است.

استاد گلریز خاتمی که حتما بسیاری از هموطنان مقیم تورنتو ، با نمایشگاه و فروشگاه صنایع دستی وی در خیابان یانگ و مقابل پلازای ایرانیان آشنا هستند، از کودکی و زیر دست پدر خویش با هنر خاتم کاری آشنا شد و همزمان با تحصیل در مدرسه وقتی را نیز به تجربه اندوزی در این رشته سپری می کرد.

تا اینکه از مهارت و اعتبار لازم برای ورود به عرصه هنر خاتم در سطح کشور برخوردار گردید و آثار خویش را در بسیاری از نمایشگاه های داخل و خارج از کشور به نمایش گذاشت. وی دو سال پیش و به دنبال اشتیاق دولت کانادا و انتاریو به انتقال ایشان به این کشور، به همراه همسر و دو فرزند خود به تورنتو مهاجرت کرد و اولین نمایشگاه و فروشگاه صنایع دستی را در رشته های گوناگون در این شهر برپا نمود.

در این نمایشگاه که اکثر محصولات آن از ایران وارد می شود می توان نمونه های زیبایی از هنر خاتم ، مینیاتور، قلم زنی ، آیگینه ، حکاکی روی سنگ ، سرامیک و سفال، تابلوهای معرق ، تکه دوزی ترمه، گلیم و زیرانداز، رودوزی های سنتی، کارهای چرم ، چاپ سنتی

روی پارچه ، مولاژ و ... رامشاهده کرد.

ارائه هنر خاتم کاری به خارجیان همواره تحسین و اعجاب آنان را به دنبال داشته بطوریکه "آقای مک گاینتی" نخست وزیر ایالت انتاریو ، در نمایشگاه نوروزی ایرانیان در سال جاری ، ایشان را مورد تفقد قرار داد.
استاد گلریز خاتمی معتقد است اروپاییها بدلیل نزدیکی و رابطه دیرینه با ایران با هنر خاتم و صنایع دستی ایرانی آشنا هستند اما برای معرفی این هنر در کانادا باید کارهای بیشتری انجام گیرد.
وی به زودی در نمایشگاه بین المللی CNE شرکت خواهد کرد و امیدوار است که بتواند بزودی نسبت به برقراری کلاس های آموزشی برای جوانان ایرانی و یا حتی غیر ایرانی اقدام کند.

برای این هنرمند عزیز و سایر هموطنانی که هر کدام سهمی در معرفی هنر ایرانی به مردم این خطه ایفا می کنند ، آرزوی موفقیت و سربلندی می کنیم.

شرحی کوتاه بر هنر خاتم کاری:در طراحی و اجرای خاتم ، انواع چوب مانند فوفل ، عناب ، افرا ، بقم ، چنار ، آبنوس ، نارنج به کار گرفته می شود.. در نقوش خاتم بیشتر از اشکال هندسی چون مثلث ، لوزی و نیم دایره استفاده می شود .
خاتم سازان اشکال را به صورت نقشهای زیبایی در می آورند و با کاربردن انواع چوبها به رنگهای طبیعی سبز، قرمز، سیاه، قهوه ای ، همینطور با استفاده از رنگ صدف، استخوان و برنج ، جلوه زیبایی به این اشکال هندسی می دهند .
مرغوبیت و کیفیت خاتم به نقشهای زیر آن وابسته است . هر چه نقشها ریزتر باشند خاتم مرغوب تر است . هم چنین مواد اولیه مصرفی و مهارت استاد در پیچیدن خاتم نیز از اهمیت به سزایی برخوردار است .
در طراحی و اجرای خاتم ، ابتدا چوبها و استخوان را به قطع اتی به طول ۳۰ سانتی متر و عرض ۲ سانتی متر و قطر ۱ تا ۲/۵ میلی متر ، می برند . این قطعات را به صورت نوارهای باریک با مقطع مثلثی شکل در می آورند و بر روی تخت رند که دارای شیاری شکل است قرار داده و می سایند و صیقل می دهند. مفتولهای فلزی را نیز به همین ترتیب به وسیله اره و سوهان به شکل مفتولهای با مقطع مثلث در می آورند .
طرح مورد نظر توسط طراح کشیده شده و رنگ آمیزی می شود ، تا براساس آن خاتم پیچیده شود .
خاتم سازی ،مفتول های فلزی مثلث شکل را سریشم می زند و مطابق طرح سه مثلث از چوب یا استخوان را در کنار اضلاع آن قرار می دهد و سپس اطراف آن را با نخ پرک می پیچد پس از خشک شدن سریشم ، نخ را از دور مثلث ها باز کرده ، این مر حله از کار خشک شدن سریشم ، نخ را از دور مثلث ها باز کرده، این مرحله از کار را پره می گویند. در مرحله بعد چهار پره را در کنار هم قرار می دهند و سریشم می زنند و با نخ اطراف آن را می پیچند .
گل پیچی مرحله ای دیگر از کار است، که در آن سیم بزرگ گرد را به شکل شش گوشه در می آورند که در اصطلاح خاتم سازی به آن شمسه می گویند . در اطراف هر شمسه شش سیم به وسیله سریشم چسبانده می شود و اطراف آن را با نخ می پیچند. در هر مرحله پس از خشک شدن نخ ر ا باز می کنند . هنگامی که نخ می پیچند . در هر مرحله پس از خشک شدن نخ را باز می کنند . هنگامی که مثلث ها کنار یکدیگر قرار می گیرند به سبب شش گوشه بودن میان گلهای مثلثی شکل یک گل فاصله می افتد که آن را با چسباندن دو مثلث پر می کنند .
در این حالت خاتم ها به صورت یک لوزی در می آید . در این حالت آن را درون وسیله ای به نام تنگ یا پرس قرار می دهند تا مثلثها کاملاً به هم بچسبد . لوزیهای آماده را در کنار هم می گذارند و به شکل مستطیل در می آورند که طولی در حدود ۳۰ سانتی متر و عرضی در حدود ۱۰ سانتی متر دارد. خاتم آماده شده را با سریشم به آستری که از چوب درخت تبریزی است ، می چسبانند. دو طرف مستطیل را چوبی می گذارند که در اصطلاح خاتم سازی به آن «اووه» می گویند و آ ن را با سریشم به مستطیل متصل می کنند و نخ پرک به اطراف آن می پیچند . اووه را در تنگ قرار می دهند تا چوب و خاتم در یکدیگر فشرده و محکم گردد .
هنگامی که قطعات خوب به یکدیگر چسبیده ، آن را به ضخامت ۱ تا ۱/۵ میلی متر برش می دهند . این مرحله از کار را قامه کردن می گویند. بعد از قامه کردن آستر چوبی خاتم به وسیله تخت رند، صاف و صیقلی می شود . قامه ها مرتب روی آستر چسبانده می شوند تا به نوارهای خاتم تبدیل شوند و بر روی انواع اشیا نشانده شوند
.

.منبع:http://www.topiranian.com

.

                                          

مقاله ای دیگر

.

صنایع دستی به عنوان گنجینه ای از تفکر، فرهنگ و تمدن قومی، تلطیف کننده فضای بی روح و خشن زندگی صنعتی و ماشینی است و به همین دلیل نبض تپنده سبد کالاهای اقتصادی، فرهنگی - هنری خوانده می شود. در این رهگذر ایران از نظر تنوع رشته ها در مقام نخست و به لحاظ جایگاه عرضه محصولات در رتبه سوم جهانی قرار دارد.
صنایع دستی ایران، ثمره ذوق و هنر ایرانیان طی سده های متوالی است. تحولاتی که در اوضاع اقتصادی، اجتماعی و صنعتی جامعه ما پدید آمده به بسیاری از حرفه های مرتبط باصنایع دستی نقش حاشیه ای داده یا به طور کلی آنها را منسوخ کرده است.
این فنون و هنرها با وجود آن که در حاشیه تولیدات کشور قرار گرفته اند،  اما قابلیت کسب درآمدهای ارزی و ریالی بیشتر را پیدا خواهند کرد. مشروط بر آن که مسوولان از بازاریابی، برگزاری دوره های آموزشی نظام مند و تهیه متون لازم برای ارتقای کمی و کیفی تولیدات صنایع دستی حمایت کافی به عمل آورند.
تدوین متون آموزشی یکی از ضروریات توسعه و بهبود وضعیت هنرهای دستی در ایران است. متاسفانه درحال حاضر محتوای اکثر کتب و مقاله هایی که در این زمینه نوشته شده به ذکر تاریخ و توصیف هنرها بسنده کرده و متون آموزشی کمتر در میان آنها به چشم می خورد. واژه های رایج و تخصصی این حوزه ها نیز فقط برای اهل فن  آشناست و عموم مردم، حتی فرهنگ نویسان اطلاع زیادی در مورد آن ندارند.
همانگونه که می دانیم صنایع دستی به لحاظ ارزآوری از اقلام مهم صادراتی کشور است. از طرفی به گفته خانم نادرنژاد مدیر روابط عمومی سازمان صنایع دستی ایران در حال حاضر
2/5 میلیون نفر به طور مستقیم در رشته های مختلف صنایع دستی مشغول به کارند و تخمین زده می شود که حدود 10 میلیون نفر نیز به طور غیرمستقیم در این حوزه کار می کنند. جا دارد با توجه به این قشر عظیم با شناسایی و زیر پوشش قرار دادن آنان و ایجاد مجتمع های صنایع دستی و بازاریابی و حمایت از صادرات تولیدات در راه شکوفایی اقتصادی و در رشته های صنایع دستی گام برداریم.
خاتم یکی از هنرهای زیبا و فاخر دنیاست. هنر آراستن سطح اشیای چوبی به صورتی شبیه موزاییک با مثلث های کوچک دو پهلو برابر و سه پهلو برابر از جنس عاج، چوب های مختلف، استخوان و فلزات گوناگون.
هنر خاتم در طول پیدایش و تکامل خود سینه به سینه و از استاد به شاگرد و از پدر به پسر انتقال یافته و خواه ناخواه با تغییراتی به شکل امروزی درآمده است. در این نقل و انتقال ها چه بسا رموز و اسرار کار که از میان رفته و چه افسانه ها که جای واقعیت را در این فن گرفته است.
اوستا اکبر سالهاست که با این هنر زندگی کرده  است. او که از کودکی در کنار پدرش به آموختن هنر خاتم پرداخته در مورد این هنر زیبا می گوید: این هنر دو مرحله دارد. 1- خاتم سازی که شامل عملیاتی از قبیل طراحی خاتم، تهیه مواد ومصالح و برش مصالح اولیه ترکیب و ایجاد گل و در نهایت ساخت قامه (جسم مکعب مستطیلی شکل دارای میانگین طول 40 سانتی متر و عرض 10 سانتی متر و قطر 3 سانتی متر از چوب یا خاتم) و برش آن و تهیه لایه خاتم است.
2- خاتم کاری که شامل طراحی زیرسازی، طراحی چسباندن لایه های خاتم بر روی زیرکار، پرداخت و جلاکاری اشیای خاتم کاری است.
او می گوید: زمان آغاز این هنر، آشکار نیست و آنچه درباره آن گفته می شود بیشتر با افسانه همراه است.  ولی به نقل یکی از برجستگان خاتم سازی این هنر به شیوه امروزی قبل از صفویه و در عهد استیلای ایلخان مغول بر ایران و به دنبال پیدایش رابطه مستقیم بین ایران و چین; به ایران راه یافته است. برخی دیگر از محققان نیز معتقدند که خاتم کاری در دوره دیلمان در ایران و در شهر شیراز پایه گذاری شد و در عصر صفویه به اوج شکوفایی رسید، زیرا از طرفی حمایت حکومت از هنرمندان و از دیگر سو ایجاد روابط بازرگانی با کشورهای دور و نزدیک به گسترش هنر خاتم کمک کرد.
اوستا اکبر می گوید: در ایران پیش از ظهور اسلام گونه ای خاتم سازی رواج داشته و شیوه کار آن چنین بوده که از چوب یکرنگ مکعب هایی به اضلاع چهار میلی متر می بریدند و با طرح های گوناگون روی صفحه ای نصب و میخکوب می کردند و این شیوه تا چند قرن پس از اسلام هم متداول بوده است.
او ادامه می دهد: در حال حاضر منبری خاتم کاری شده با این روش در مسجد جامع عقیق شیراز وجود دارد که بیش از هزار سال از زمان ساخت آن می گذرد.
خاتم ابتدا از کنار هم قرار گرفتن مثلث های بزرگ شکل می گرفت و رنگ چوب های مصرفی بیشتر سیاه یا سفید بود ولی به تدریج ذوق و سلیقه  ایرانی ظرافت کنونی را جانشین زمختی پیشین نمود و تنوعی در رنگ های آن به وجود آورد و رنگ های قرمز، سبز، آبی و زرد را به آن افزود و به جای روی و قلع که قبلا به کار برده می شد و هیچ جلوه و جلایی نداشت، از فلز برنج بهره گرفت.
این استاد خاتم کاری تغییرات خاتم را اینگونه توصیف می کند: از نظر هندسی نیز در خاتم تغییراتی ایجاد گردید و اشکال سه ضلعی، پنج ضلعی، هشت ضلعی، ده ضلعی و دوازده ضلعی به کار گرفته شد که با قرار دادن آنها کنار یکدیگر نقش بندی ایجاد می شود.
در مورد روش ساخت خاتم هم از او سوال می کنم و اوستا اکبر می گوید: در خاتم کاری چوب، استخوان یا فلز را به صورت منشورهای مثلث القاعده برش داده و آنها را به گونه ای کنار هم قرار می دهند که برش عرضی این مثلث های واحد، دارای اشکال هندسی منظم باشد سپس با سریش برش های نازک را با نظم و ترتیب خاصی روی ورقه نازک چوبی می چسبانند و پس از خشک شدن ورقه ها را روی اشیای مورد نیاز جهت تزئین نصب می کنند.
این استاد خاتم کاری در مورد مواد و مصالح مورد نیاز در این هنر می گوید: انواع چوب از مهمترین مصالح خاتم سازی است که شامل چوب های عناب، نارنج، افرا، گردو، کیکم، تبریزی، شمشاد، آبنوس، فوفل و بتم است. انواع استخوان نیز به علت استحکام و رنگ سفید آنها در ساخت خاتم به کار می روند که عبارتند از استخوان های شتر، اسب، گاو، همچنین عاج طبیعی فیل و عاج مصنوعی نیز در خاتم کاربرد زیادی دارد. برای استقامت خاتم ساخته شده و مراقبت از آن، از فلزات رنگی در خاتم سازی استفاده می شود نقره و آلومینیوم برای رنگ سفید و برنج برای رنگ زرد مورد استفاده قرار می گیرد.
او معتقد است: در انتخاب مصالح باید نهایت توجه مبذول گردد تا بهترین نتیجه عاید شود. مثلا برای تهیه چوب مورد نیاز باید دقت شود که دارای رنگ و بافت مناسبی بوده و گره و ترک نداشته باشد. فلزات نیز باید آلیاژ مناسبی داشته باشند.
به همین جهت برنج که آلیاژ خوبی به شمار می رود بیشترین کاربرد را در هنر خاتم سازی دارد و در تهیه استخوان نیز باید به مواردی مانند سلامت حیوان ذبح شده، تازگی استخوان و سفیدی رنگ آن توجه کرد. البته استخوان طی مراحل خاصی از قبیل چربی گیری، خواباندن در آب آهک آماده کار می شود. او ابزارهای کارش را نیز معرفی می کند و می گوید: گیره فلزی، تیز سوهان، چکش، گاز انبر، اره سیم ساب دار، مثلث ساب، مغار، متر فلزی، خط کش ثابت و خط کش تیردار، گونیا و پرگار ابزار لازم برای ایجاد این هنر بدیع هستند.
آثار خاتم سازی در دوره های مختلف

نشنیده بودم اما اوستا اکبر گفت که عهد صفویه درخشان ترین دوره خاتم سازی در ایران است. صندوق مرقد امامزاده سید علا»الدین حسین فرزند امام موسی بن جعفر(ع) در شیراز و در جفت خاتم آن بقعه که قدمت آنها 400 تا 450 سال است. قاب آینه خاتم که در تاریخ 1124 ه. ق در کرمان ساخته شده و جزو مجموعه خصوصی مرحوم محمدحسین صنیع خاتم است. بخش هایی از صندوق آرامگاه شیخ صفی الدین در اردبیل، صندوق آرامگاه شاه اسماعیل صفوی در کرمان، صندوق مرقد حضرت موسی بن جعفر(ع) و حضرت امام جواد(ع) در سامرا و نیز صندوق خاتم ضریح نرگس خاتون مادر گرامی حضرت حجت الله (عج) در سامره که در زمان شاه سلطان حسین صفوی به کمک استاد جعفر ساخته شده است از شاهکارهای خاتم آن دوران است.
او می گوید: در دوره زندیه و به خصوص در زمان سلطنت کریم خان در اثر تشویق هنرمندان تحولاتی در هنرهای تزیینی ایران پدید آمد و از آثار مربوط به این دوره می توان از صندوق مرقد حضرت علی بن ابیطالب(ع) در نجف اشرف، صندوق خاتم مرقد حضرت سید الشهدا (ع) و حضرت ابوالفضل(ع) در کربلا، صندوق مقبره حضرت زینب(س) و حضرت رقیه (س) در سوریه نام برد.
اوستا اکبر می گوید: در دوران قاجاریه هنر خاتم رو به افول گذاشت اما در همین زمان نیز هنرمندان از خود آثاری به جا نهادند که از آن جمله در ورودی خزانه و حرم حضرت عبد العظیم (ع) و در ورودی موزه ایران باستان است.
در دوره پهلوی کارگاه خاتم سازی در مدرسه هنرهای زیبا تشکیل و در سال 1311 هجری شمسی محمدحسین صنیع خاتم (امین الصنایع) برای ریاست این کارگاه از شیراز به تهران دعوت شد. در سال 1313 ساخت اتاق خاتم کاخ مرمر توسط هفت تن از اساتید بنام و با همکاری شصت نفر از خاتم سازان شیراز، اصفهان و تهران آغاز شد و چهارسال طول کشید. ساخت صندوق های حضرت مسلم  بن عقیل(ع)، حضرت عبد العظیم (ع)، حضرت شاهچراغ(ع)، امامزاده سید میرمحمد(ع) و نیز تالار خاتم مجلس شورای ملی سابق که ساخت آن با تلاش خستگی ناپذیر بیش از 60 تن از اساتید و هنرمندان ورزیده در مدت 6 سال به پایان رسید.
او گفت: در دوران انقلاب اسلا می و وقوع جنگ تحمیلی و محاصره اقتصادی و کاهش مسافرت، بازدیدکنندگان خارجی از ایران رکود در توسعه و پیشرفت و نوآوری این هنر اصیل را موجب شد و خوشبختانه پس از بهبودی اوضاع و افزایش بازدیدکنندگان خارجی از موزه ها و نمایشگاه های تخصصی کشورمان بار دیگر این هنر رونق گرفته است.

منبع:http://www.mardomsalari.com

.

.

مقاله ای دیگر

صنایع دستی به عنوان گنجینه ای از تفکر، فرهنگ و تمدن قومی، تلطیف کننده فضای بی روح و خشن زندگی صنعتی و ماشینی است و به همین دلیل نبض تپنده سبد کالاهای اقتصادی، فرهنگی - هنری خوانده می شود. در این رهگذر ایران از نظر تنوع رشته ها در مقام نخست و به لحاظ جایگاه عرضه محصولات در رتبه سوم جهانی قرار دارد.
صنایع دستی ایران، ثمره ذوق و هنر ایرانیان طی سده های متوالی است. تحولاتی که در اوضاع اقتصادی، اجتماعی و صنعتی جامعه ما پدید آمده به بسیاری از حرفه های مرتبط باصنایع دستی نقش حاشیه ای داده یا به طور کلی آنها را منسوخ کرده است.
این فنون و هنرها با وجود آن که در حاشیه تولیدات کشور قرار گرفته اند، اما قابلیت کسب درآمدهای ارزی و ریالی بیشتر را پیدا خواهند کرد. مشروط بر آن که مسوولان از بازاریابی، برگزاری دوره های آموزشی نظام مند و تهیه متون لازم برای ارتقای کمی و کیفی تولیدات صنایع دستی حمایت کافی به عمل آورند.
تدوین متون آموزشی یکی از ضروریات توسعه و بهبود وضعیت هنرهای دستی در ایران است. متاسفانه درحال حاضر محتوای اکثر کتب و مقاله هایی که در این زمینه نوشته شده به ذکر تاریخ و توصیف هنرها بسنده کرده و متون آموزشی کمتر در میان آنها به چشم می خورد. واژه های رایج و تخصصی این حوزه ها نیز فقط برای اهل فن آشناست و عموم مردم، حتی فرهنگ نویسان اطلاع زیادی در مورد آن ندارند.
همانگونه که می دانیم صنایع دستی به لحاظ ارزآوری از اقلام مهم صادراتی کشور است. از طرفی به گفته خانم نادرنژاد مدیر روابط عمومی سازمان صنایع دستی ایران در حال حاضر 2/5 میلیون نفر به طور مستقیم در رشته های مختلف صنایع دستی مشغول به کارند و تخمین زده می شود که حدود 10 میلیون نفر نیز به طور غیرمستقیم در این حوزه کار می کنند. جا دارد با توجه به این قشر عظیم با شناسایی و زیر پوشش قرار دادن آنان و ایجاد مجتمع های صنایع دستی و بازاریابی و حمایت از صادرات تولیدات در راه شکوفایی اقتصادی و در رشته های صنایع دستی گام برداریم.
خاتم یکی از هنرهای زیبا و فاخر دنیاست. هنر آراستن سطح اشیای چوبی به صورتی شبیه موزاییک با مثلث های کوچک دو پهلو برابر و سه پهلو برابر از جنس عاج، چوب های مختلف، استخوان و فلزات گوناگون.
هنر خاتم در طول پیدایش و تکامل خود سینه به سینه و از استاد به شاگرد و از پدر به پسر انتقال یافته و خواه ناخواه با تغییراتی به شکل امروزی درآمده است. در این نقل و انتقال ها چه بسا رموز و اسرار کار که از میان رفته و چه افسانه ها که جای واقعیت را در این فن گرفته است.
اوستا اکبر سالهاست که با این هنر زندگی کرده است. او که از کودکی در کنار پدرش به آموختن هنر خاتم پرداخته در مورد این هنر زیبا می گوید: این هنر دو مرحله دارد. 1- خاتم سازی که شامل عملیاتی از قبیل طراحی خاتم، تهیه مواد ومصالح و برش مصالح اولیه ترکیب و ایجاد گل و در نهایت ساخت قامه (جسم مکعب مستطیلی شکل دارای میانگین طول 40 سانتی متر و عرض 10 سانتی متر و قطر 3 سانتی متر از چوب یا خاتم) و برش آن و تهیه لایه خاتم است.
2- خاتم کاری که شامل طراحی زیرسازی، طراحی چسباندن لایه های خاتم بر روی زیرکار، پرداخت و جلاکاری اشیای خاتم کاری است.
او می گوید: زمان آغاز این هنر، آشکار نیست و آنچه درباره آن گفته می شود بیشتر با افسانه همراه است. ولی به نقل یکی از برجستگان خاتم سازی این هنر به شیوه امروزی قبل از صفویه و در عهد استیلای ایلخان مغول بر ایران و به دنبال پیدایش رابطه مستقیم بین ایران و چین; به ایران راه یافته است. برخی دیگر از محققان نیز معتقدند که خاتم کاری در دوره دیلمان در ایران و در شهر شیراز پایه گذاری شد و در عصر صفویه به اوج شکوفایی رسید، زیرا از طرفی حمایت حکومت از هنرمندان و از دیگر سو ایجاد روابط بازرگانی با کشورهای دور و نزدیک به گسترش هنر خاتم کمک کرد.
اوستا اکبر می گوید: در ایران پیش از ظهور اسلام گونه ای خاتم سازی رواج داشته و شیوه کار آن چنین بوده که از چوب یکرنگ مکعب هایی به اضلاع چهار میلی متر می بریدند و با طرح های گوناگون روی صفحه ای نصب و میخکوب می کردند و این شیوه تا چند قرن پس از اسلام هم متداول بوده است.
او ادامه می دهد: در حال حاضر منبری خاتم کاری شده با این روش در مسجد جامع عقیق شیراز وجود دارد که بیش از هزار سال از زمان ساخت آن می گذرد.
خاتم ابتدا از کنار هم قرار گرفتن مثلث های بزرگ شکل می گرفت و رنگ چوب های مصرفی بیشتر سیاه یا سفید بود ولی به تدریج ذوق و سلیقه ایرانی ظرافت کنونی را جانشین زمختی پیشین نمود و تنوعی در رنگ های آن به وجود آورد و رنگ های قرمز، سبز، آبی و زرد را به آن افزود و به جای روی و قلع که قبلا به کار برده می شد و هیچ جلوه و جلایی نداشت، از فلز برنج بهره گرفت.
این استاد خاتم کاری تغییرات خاتم را اینگونه توصیف می کند: از نظر هندسی نیز در خاتم تغییراتی ایجاد گردید و اشکال سه ضلعی، پنج ضلعی، هشت ضلعی، ده ضلعی و دوازده ضلعی به کار گرفته شد که با قرار دادن آنها کنار یکدیگر نقش بندی ایجاد می شود.
در مورد روش ساخت خاتم هم از او سوال می کنم و اوستا اکبر می گوید: در خاتم کاری چوب، استخوان یا فلز را به صورت منشورهای مثلث القاعده برش داده و آنها را به گونه ای کنار هم قرار می دهند که برش عرضی این مثلث های واحد، دارای اشکال هندسی منظم باشد سپس با سریش برش های نازک را با نظم و ترتیب خاصی روی ورقه نازک چوبی می چسبانند و پس از خشک شدن ورقه ها را روی اشیای مورد نیاز جهت تزئین نصب می کنند.
این استاد خاتم کاری در مورد مواد و مصالح مورد نیاز در این هنر می گوید: انواع چوب از مهمترین مصالح خاتم سازی است که شامل چوب های عناب، نارنج، افرا، گردو، کیکم، تبریزی، شمشاد، آبنوس، فوفل و بتم است. انواع استخوان نیز به علت استحکام و رنگ سفید آنها در ساخت خاتم به کار می روند که عبارتند از استخوان های شتر، اسب، گاو، همچنین عاج طبیعی فیل و عاج مصنوعی نیز در خاتم کاربرد زیادی دارد. برای استقامت خاتم ساخته شده و مراقبت از آن، از فلزات رنگی در خاتم سازی استفاده می شود نقره و آلومینیوم برای رنگ سفید و برنج برای رنگ زرد مورد استفاده قرار می گیرد.
او معتقد است: در انتخاب مصالح باید نهایت توجه مبذول گردد تا بهترین نتیجه عاید شود. مثلا برای تهیه چوب مورد نیاز باید دقت شود که دارای رنگ و بافت مناسبی بوده و گره و ترک نداشته باشد. فلزات نیز باید آلیاژ مناسبی داشته باشند.
به همین جهت برنج که آلیاژ خوبی به شمار می رود بیشترین کاربرد را در هنر خاتم سازی دارد و در تهیه استخوان نیز باید به مواردی مانند سلامت حیوان ذبح شده، تازگی استخوان و سفیدی رنگ آن توجه کرد. البته استخوان طی مراحل خاصی از قبیل چربی گیری، خواباندن در آب آهک آماده کار می شود. او ابزارهای کارش را نیز معرفی می کند و می گوید: گیره فلزی، تیز سوهان، چکش، گاز انبر، اره سیم ساب دار، مثلث ساب، مغار، متر فلزی، خط کش ثابت و خط کش تیردار، گونیا و پرگار ابزار لازم برای ایجاد این هنر بدیع هستند.

.

منبعhttp://www.rasekhoon.net

ادامه مطلب